Lục bình trôi qua Thảo Điền chủ yếu đến từ các kênh rạch, ao hồ và vùng nông thôn trên lưu vực sông Sài Gòn; chúng sinh sôi nhanh trong nước giàu dinh dưỡng và bị nước mưa, nước xả từ thượng nguồn đẩy ra sông chính. Rác trôi thì đến từ cả thượng nguồn lẫn các cửa xả, kênh rạch trong đô thị. Cả hai nhiều hơn vào mùa mưa và dồn đi dồn lại theo con triều.
Bài này giải thích vì sao vào một số tuần, cả mặt sông trước Thảo Điền (nay thuộc phường An Khánh) phủ những bè lục bình xanh, vì sao chúng kẹt lại ở bờ kè nhà này mà không ở nhà kia, rác nhựa đi theo đường nào, và việc vớt dọn được tổ chức ra sao ở mức nguyên lý. Bài không nêu số tấn hay số liệu vớt dọn vì các con số công bố khác nhau theo đợt và theo nguồn.
Lục bình: loài cây đẹp và mọc quá nhanh
Lục bình là cây thuỷ sinh nổi, lá dày bóng, cuống phồng xốp giúp nổi, hoa tím nhạt rất đẹp. Loài cây này có nguồn gốc từ Nam Mỹ, được đưa tới nhiều nơi trên thế giới làm cảnh, và ở nhiều vùng nhiệt đới đã trở thành loài phát triển tràn lan trên sông hồ. Ở đồng bằng phía Nam, lục bình quen thuộc tới mức người ta coi như cây bản địa, dùng thân phơi khô để đan đồ thủ công.
Điều làm lục bình thành vấn đề là tốc độ sinh sôi. Trong nước ấm, giàu chất dinh dưỡng từ phân bón nông nghiệp và nước thải sinh hoạt, lục bình nhân lên rất nhanh bằng cách mọc chồi và nhánh mới. Một vạt nhỏ trên kênh có thể phủ kín mặt kênh sau một thời gian ngắn, làm cản dòng chảy, che ánh sáng, giảm oxy trong nước.
Như vậy, lục bình nhiều cũng là một dấu hiệu gián tiếp về chất lượng nước: nước càng giàu dinh dưỡng do ô nhiễm hữu cơ, lục bình càng phát triển mạnh. Bè lục bình trôi qua Thảo Điền là "thông điệp" từ cả lưu vực phía trên, không chỉ từ khu vực quanh đây.
Vì sao lục bình nhiều theo mùa và theo triều
Mùa mưa đẩy lục bình ra sông. Khi mưa lớn và các hồ thượng nguồn xả nước, dòng chảy trên kênh rạch tăng, cuốn những vạt lục bình đang mọc trong kênh, ao, ruộng ra sông chính. Vì vậy cuối mùa mưa thường là lúc thấy nhiều lục bình trôi nhất.
Triều làm lục bình đi tới đi lui. Lục bình không trôi một mạch ra biển. Khi triều rút, chúng trôi xuôi; khi triều lên, chúng bị đẩy ngược lại. Một bè lục bình có thể đi qua đi lại trước Thảo Điền nhiều lần trong vài ngày trước khi trôi xa hẳn hoặc dạt vào bờ.
Gió dồn lục bình vào một phía bờ. Gió thổi lên mặt bè lục bình như cánh buồm. Những ngày có gió thổi từ sông vào bờ, lục bình dạt vào các đoạn bờ đón gió, kẹt lại ở góc kè, cầu tàu, bến thuyền.
Hình dạng bờ giữ lục bình lại. Những góc lõm, khoảng giữa hai đoạn kè, chân cầu tàu là nơi nước xoáy chậm, lục bình và rác dễ tích tụ. Đó là lý do có nhà ven sông thường xuyên phải dọn lục bình còn nhà bên cạnh thì không.
Rác trôi trên sông: đi theo đường nào
Rác trên sông Sài Gòn đến từ nhiều nguồn: rác vứt xuống kênh rạch, rác trên mặt đường bị nước mưa cuốn vào cống rồi ra sông, rác từ ghe thuyền, rác từ các khu dân cư ven sông. Trong đó, nhựa chiếm phần đáng kể vì nhẹ, nổi, không phân huỷ: túi ni lông, chai nhựa, hộp xốp, ống hút.
Rác thường bám vào bè lục bình. Một bè lục bình lớn như một tấm lưới tự nhiên, giữ lại chai nhựa, túi ni lông giữa đám lá. Khi bè lục bình dạt vào bờ, rác dạt theo. Vì vậy những ngày nhiều lục bình cũng thường là những ngày bờ kè có nhiều rác.
Sau những trận mưa đầu mùa, lượng rác ra sông tăng rõ vì nước cuốn đi những gì tích tụ trên đường và trong cống suốt mùa khô. Người sống ven sông thường nhận thấy sau cơn mưa lớn đầu tiên, mặt sông và bờ kè có nhiều rác hơn hẳn những ngày trước.
Rác nhựa không biến mất khi trôi khỏi tầm mắt. Phần lớn sẽ ra biển hoặc vỡ dần thành mảnh nhỏ. Giảm rác ra sông vì vậy bắt đầu từ việc giảm rác vứt bừa trên đường, xuống kênh, không phải chỉ từ việc vớt ở sông chính.
Lục bình và rác: ảnh hưởng tới đời sống ven sông
Bảng tóm tắt ảnh hưởng thường gặp với khu ven sông như Thảo Điền:
| Vấn đề | Ảnh hưởng | Ai chịu nhiều nhất |
|---|---|---|
| Lục bình kẹt bờ kè, bến | Cản thuyền ra vào, che mặt nước, phân huỷ gây mùi nếu để lâu | Nhà, quán có bến hoặc góc kè lõm |
| Lục bình quấn chân vịt | Hỏng máy, nguy hiểm cho thuyền nhỏ | Người chạy ca nô, thuyền máy nhỏ |
| Rác nhựa dạt bờ | Mất mỹ quan, cản dòng chảy ở cửa xả | Khu ven sông đón gió, gần cửa xả |
| Lục bình, rác kẹt cửa xả cống | Nước thoát chậm, góp phần gây ngập | Các đường trũng gần cửa xả |
| Lục bình dày phủ mặt nước | Giảm ánh sáng, oxy trong nước, ảnh hưởng cá | Hệ sinh thái ven bờ |
Ở mặt tích cực, lục bình cũng là nơi trú ẩn cho cá con, côn trùng nước, và rễ của nó hấp thụ một phần chất dinh dưỡng dư thừa trong nước. Vấn đề không phải là sự có mặt của lục bình, mà là khi nó quá nhiều và tích tụ ở những chỗ gây cản trở.
Ai đang vớt lục bình và rác
Việc vớt lục bình và rác trên sông chính thường do các đơn vị được thành phố giao nhiệm vụ thực hiện, bằng tàu, ghe có thiết bị vớt và nhân công. Các đợt vớt tập trung vào những đoạn sông có nhiều lục bình cản trở giao thông thuỷ hoặc gần cửa xả, công trình quan trọng. Lịch và phạm vi vớt phụ thuộc kế hoạch của từng đơn vị.
Với lục bình và rác dạt vào bờ kè thuộc đất riêng, việc dọn dẹp thường do chủ đất tự làm. Nhiều hộ ven sông thuê người vớt định kỳ hoặc tự vớt sau mỗi đợt dạt. Lục bình vớt lên nên để ráo, phân loại rác lẫn bên trong rồi giao cho đơn vị thu gom rác, không đẩy ngược ra sông để nó trôi sang nhà khác.
Ở nhiều thành phố, các nhóm tình nguyện, câu lạc bộ chèo thuyền, trường học tổ chức những buổi nhặt rác ven sông. Ngoài kết quả trực tiếp, những hoạt động này giúp nâng ý thức cộng đồng. Nếu muốn tổ chức ở Thảo Điền, nên liên hệ chính quyền phường để được hướng dẫn về địa điểm, an toàn và cách xử lý rác thu được.
Hộ ven sông xử lý lục bình và rác dạt bờ thế nào
Nếu nhà hoặc quán của bạn có bờ kè hay bến thường bị lục bình, rác dạt vào, vài bước dưới đây giúp xử lý gọn và an toàn:
- Vớt vào lúc nước đứng hoặc triều lên chậm, khi lục bình ít bị dòng chảy kéo, mép bờ ngập nước nên đỡ trơn bùn.
- Dùng sào có móc từ chỗ đứng chắc chắn, không trèo xuống mép kè hay bước lên bè lục bình. Bè lục bình trông chắc nhưng không chịu được sức nặng người.
- Đeo găng tay dày, vì trong đám lục bình có thể có mảnh chai vỡ, kim loại sắc, xác động vật.
- Để lục bình ráo nước rồi tách rác nhựa ra. Lục bình khô có thể ủ làm phân hoặc giao cho đơn vị thu gom.
- Rửa tay chân kỹ sau khi làm, nhất là khi có vết xước.
Có hộ lắp phao chắn nổi ở miệng bến để hạn chế lục bình trôi vào. Việc đặt phao chắn trên mặt sông cần tuân thủ quy định quản lý đường thuỷ và hành lang bờ sông; nên hỏi chính quyền phường trước khi lắp.
Giảm lục bình và rác từ gốc
Lục bình và rác trên sông là triệu chứng, nguyên nhân nằm trên cả lưu vực. Lục bình phát triển mạnh vì nước giàu dinh dưỡng từ nước thải chưa xử lý và phân bón. Rác ra sông vì thu gom chưa đủ và thói quen vứt rác. Những thay đổi bền vững cần đến từ việc xử lý nước thải, quản lý rác ở thượng nguồn, ở kênh rạch, ở từng khu dân cư.
Ở quy mô một khu như Thảo Điền, đóng góp thực tế là giữ cho rác không xuống cống: không để túi rác ở nơi nước mưa cuốn đi, không quét rác xuống hố ga, hạn chế đồ nhựa dùng một lần ở quán xá ven sông. Những quán ven sông có lượng khách lớn có thể tạo khác biệt đáng kể bằng cách quản lý rác của mình chặt chẽ.
Nhìn bè lục bình trôi qua với hoa tím trên nền nước nâu, nhiều người thấy đó là một cảnh đẹp của sông nước phương Nam. Cảnh ấy vẫn đẹp, và có thể đẹp hơn khi không đi kèm những chiếc túi ni lông mắc giữa đám lá.
Lục bình trong đời sống người ven sông xưa và nay
Với người vùng sông nước phía Nam, lục bình từng là một phần đời sống chứ không chỉ là phiền toái. Người ta vớt lục bình về làm thức ăn cho heo, ủ làm phân bón cho vườn, phơi khô thân để đan giỏ, đan thảm. Trẻ con vùng ven sông ngày trước quen cảnh những bè lục bình trôi lững lờ, hoa tím nở rộ vào mùa nước.
Ở Thảo Điền thời còn nhà vườn, những vạt lục bình trong mương, trong rạch có lẽ cũng được dùng như vậy, dù không còn nhiều tư liệu ghi chép cụ thể. Khi khu đô thị hoá, nhu cầu dùng lục bình biến mất, nó chỉ còn là thứ trôi qua trên sông và kẹt ở bờ kè.
Ngày nay, đồ thủ công từ lục bình vẫn được bày bán khắp thành phố, kể cả ở các cửa hàng trong khu Thảo Điền, nhưng nguyên liệu thường đến từ các vùng chuyên canh ở miền Tây, nơi lục bình được thu hoạch và xử lý theo quy trình riêng. Lục bình vớt từ sông đô thị ít khi được dùng làm hàng thủ công vì khó bảo đảm chất lượng.
Câu chuyện nhỏ này cho thấy một điều: cùng một loài cây, ở bối cảnh này là tài nguyên, ở bối cảnh khác là rác. Cách con người sống với sông quyết định phần lớn điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Lục bình trên sông Sài Gòn nhiều nhất vào tháng nào?
Lục bình thường nhiều vào mùa mưa, rõ nhất vào cuối mùa mưa khi nước từ kênh rạch và các hồ thượng nguồn đổ ra sông mạnh. Thời điểm cụ thể thay đổi theo năm, tuỳ lượng mưa và lịch xả nước.
Lục bình có độc không, có dùng được không?
Lục bình không độc khi chạm vào. Thân lục bình phơi khô từ lâu được dùng đan giỏ, thảm, đồ thủ công. Tuy nhiên lục bình vớt từ sông đô thị có thể tích chất bẩn, nên không dùng làm thức ăn và cần rửa tay sau khi xử lý.
Có nên tự đẩy lục bình kẹt ở bến nhà mình ra sông không?
Không nên. Đẩy ra sông thì lục bình chỉ trôi sang chỗ khác hoặc quay lại theo triều, và rác lẫn trong đó vẫn còn trên sông. Cách đúng là vớt lên, để ráo, phân loại rồi giao cho đơn vị thu gom.
Thấy lục bình kẹt cửa xả cống gây ngập thì báo ai?
Báo cho chính quyền phường An Khánh qua tổ dân phố hoặc kênh phản ánh của thành phố, ghi rõ vị trí cửa xả và tình trạng. Đơn vị quản lý thoát nước sẽ được giao xử lý.
Rác trôi trên sông có phải từ Thảo Điền ra không?
Một phần có thể từ các cửa xả trong khu, nhưng phần lớn rác trôi trên sông chính đến từ cả lưu vực phía trên và các kênh rạch đô thị khác, được triều đưa qua lại. Mỗi khu dân cư ven sông vừa nhận rác của người khác vừa có thể góp rác của mình.