Với trẻ ở Thảo Điền học trường dạy bằng tiếng Anh, ngôn ngữ của trường thường mạnh lên rất nhanh, còn tiếng Việt hay tiếng mẹ đẻ của gia đình dễ bị lấn át nếu không có kế hoạch giữ. Điều quyết định không phải trẻ "có năng khiếu ngôn ngữ" hay không, mà là trẻ có đủ nhu cầu và đủ thời gian dùng ngôn ngữ gia đình mỗi ngày hay không.
Bài này giải thích vì sao ngôn ngữ gia đình hay bị mai một, các mô hình song ngữ mà nhiều gia đình dùng, những hiểu lầm phổ biến, và một số việc cụ thể làm được ngay ở nhà. Bài viết cho cả gia đình người Việt muốn con giữ tiếng Việt, gia đình nước ngoài muốn con giữ tiếng mẹ đẻ, và gia đình đa văn hoá có ba ngôn ngữ trong nhà. Đây là hướng dẫn chung, không thay cho đánh giá của chuyên gia ngôn ngữ khi trẻ có dấu hiệu chậm phát triển.
Vì sao ngôn ngữ gia đình hay bị lấn át
Trẻ học ngôn ngữ theo nhu cầu: ngôn ngữ nào giúp trẻ chơi với bạn, hiểu cô giáo, được khen, được chú ý thì trẻ dùng nhiều. Khi con học cả ngày bằng tiếng Anh, bạn bè nói tiếng Anh, phim hoạt hình xem bằng tiếng Anh, thì tiếng Anh trở thành ngôn ngữ của phần lớn thế giới của con. Ngôn ngữ gia đình chỉ còn lại vài giờ buổi tối và cuối tuần.
Dấu hiệu thường gặp là trẻ vẫn hiểu khi cha mẹ nói tiếng Việt nhưng trả lời bằng tiếng Anh. Giai đoạn này nhiều gia đình bỏ qua vì "con vẫn hiểu mà". Nhưng nếu kéo dài, khả năng nói chủ động mất dần, và đến tuổi thiếu niên, trẻ có thể không đủ vốn từ để trò chuyện sâu với ông bà, họ hàng.
Ở Thảo Điền, áp lực này còn mạnh hơn vì cả khu phố dùng nhiều tiếng Anh: quán xá, hàng xóm, bạn chơi trong khu nhà. Một đứa trẻ người Việt có thể lớn lên ngay tại Việt Nam mà tiếng Việt yếu hơn tiếng Anh — điều nhiều phụ huynh chỉ nhận ra khi con về quê và không nói chuyện được với ông bà.
Các mô hình song ngữ thường gặp trong gia đình
Không có mô hình nào đúng cho mọi nhà. Điều quan trọng là chọn một mô hình rồi giữ nhất quán:
| Mô hình | Cách làm | Hợp với | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Một người một ngôn ngữ | Mỗi cha hoặc mẹ luôn nói với con bằng ngôn ngữ của mình | Gia đình cha mẹ khác ngôn ngữ mẹ đẻ | Trẻ cần đủ thời gian với cả hai người |
| Ngôn ngữ ở nhà, ngôn ngữ ở ngoài | Trong nhà chỉ dùng ngôn ngữ gia đình, ra ngoài và ở trường dùng ngôn ngữ khác | Gia đình cùng một ngôn ngữ mẹ đẻ, con học trường quốc tế | Cha mẹ phải kiên định cả khi con trả lời bằng tiếng Anh |
| Theo thời gian, theo hoạt động | Ví dụ bữa tối, giờ đọc truyện dùng tiếng Việt; một số hoạt động dùng ngôn ngữ khác | Gia đình có nhiều ngôn ngữ, lịch linh hoạt | Dễ trôi nếu không có quy ước rõ |
| Ba ngôn ngữ | Mỗi cha mẹ một ngôn ngữ, trường một ngôn ngữ thứ ba | Gia đình đa văn hoá học trường quốc tế | Ngôn ngữ yếu nhất cần được bù bằng hoạt động riêng |
Nhiều gia đình bắt đầu với một mô hình, rồi điều chỉnh khi con lớn và lịch thay đổi. Điều làm hỏng kế hoạch không phải đổi mô hình mà là bỏ cuộc giữa chừng.
Những hiểu lầm phổ biến về trẻ song ngữ
"Học hai ngôn ngữ làm trẻ chậm nói, rối trí." Bằng chứng nghiên cứu hiện nay không ủng hộ quan điểm trẻ song ngữ bị rối hay chậm phát triển ngôn ngữ một cách bất thường. Trẻ song ngữ có thể có vốn từ mỗi ngôn ngữ ít hơn trẻ đơn ngữ cùng tuổi ở giai đoạn đầu, nhưng tổng vốn từ hai ngôn ngữ thường tương đương. Nếu trẻ có dấu hiệu chậm nói rõ rệt, cần đi khám thay vì đổ lỗi cho song ngữ.
"Trẻ trộn hai ngôn ngữ trong một câu là có vấn đề." Chuyển mã — dùng từ của ngôn ngữ này trong câu của ngôn ngữ kia — là hiện tượng bình thường ở người song ngữ, kể cả người lớn. Cha mẹ có thể nhắc lại câu đầy đủ bằng ngôn ngữ gia đình một cách tự nhiên, không cần la mắng.
"Bỏ ngôn ngữ gia đình để con giỏi tiếng Anh nhanh hơn." Ngôn ngữ đầu tiên vững giúp trẻ học ngôn ngữ thứ hai tốt hơn, vì trẻ chuyển được khái niệm, cách tư duy. Bỏ ngôn ngữ gia đình thường làm mất một kênh gắn kết với ông bà, họ hàng, văn hoá, mà không làm tiếng Anh tốt lên tương xứng.
"Trẻ con tự học được, không cần cố gắng." Trẻ tự hấp thu ngôn ngữ khi được nghe và dùng đủ nhiều. Khi môi trường xung quanh nghiêng hẳn về một ngôn ngữ, ngôn ngữ còn lại cần được gia đình chủ động bảo vệ.
Những việc làm được ngay ở nhà
Giữ ngôn ngữ gia đình không cần lớp học đắt tiền. Phần lớn nằm ở thói quen hằng ngày:
- Đọc truyện mỗi tối bằng ngôn ngữ gia đình. Đây là cách hiệu quả nhất để mở rộng vốn từ vượt khỏi chuyện ăn ngủ thường ngày.
- Kể chuyện gia đình: chuyện ông bà, chuyện quê, chuyện cha mẹ hồi nhỏ — loại nội dung con không nghe được ở trường.
- Dùng ngôn ngữ gia đình cho cảm xúc: an ủi, khen, đùa. Ngôn ngữ gắn với tình cảm là ngôn ngữ trẻ muốn giữ.
- Chọn nội dung giải trí bằng ngôn ngữ gia đình: phim, nhạc, trò chơi phù hợp độ tuổi.
- Gọi video với ông bà thường xuyên, để con có lý do thật để nói ngôn ngữ ấy.
- Tạo nhu cầu: giả vờ không hiểu khi con nói tiếng Anh trong giờ dùng tiếng Việt, kiên nhẫn chờ con nói lại — làm nhẹ nhàng, không thành trò phạt.
- Tìm bạn cùng ngôn ngữ trong khu, trong nhóm phụ huynh, để con thấy ngôn ngữ ấy dùng được với bạn bè, không chỉ với người lớn.
Đều đặn quan trọng hơn cường độ. Mười lăm phút đọc truyện mỗi tối suốt nhiều năm có tác dụng hơn một khoá học dồn dập rồi bỏ.
Đọc và viết: phần khó hơn nói
Nhiều gia đình giữ được tiếng nói cho con nhưng con không đọc viết được ngôn ngữ gia đình. Với tiếng Việt, điều này đặc biệt dễ xảy ra vì trẻ học trường quốc tế không học chữ Việt một cách hệ thống. Khi lớn lên, trẻ nói được nhưng không đọc được tin nhắn của ông bà, không đọc được sách, báo — và vốn từ dừng lại ở mức hội thoại gia đình.
Chữ Quốc ngữ dùng bảng chữ cái Latinh nên trẻ đã biết đọc tiếng Anh thường học đọc tiếng Việt nhanh, khó nhất là dấu thanh và các tổ hợp phụ âm, nguyên âm riêng. Nhiều gia đình tìm gia sư, lớp tiếng Việt cuối tuần, hoặc tự dạy theo sách đánh vần cho trẻ. Một số trường quốc tế có lớp tiếng Việt cho học sinh người Việt; hỏi trường về chương trình này và mức độ của lớp.
Với gia đình nước ngoài muốn con giữ tiếng mẹ đẻ, các lớp ngôn ngữ cuối tuần do cộng đồng tổ chức, trường dạy ngôn ngữ đó, hay chương trình học trực tuyến của nước nhà là những lựa chọn thường gặp.
Học tiếng Việt cho con của gia đình nước ngoài
Ngược lại, nhiều gia đình nước ngoài sống lâu ở Thảo Điền muốn con biết tiếng Việt để hiểu nơi mình lớn lên, chơi với trẻ hàng xóm, nói chuyện với người giúp việc, bảo vệ, người bán hàng. Trẻ nhỏ có lợi thế tự nhiên: nếu có người nói tiếng Việt với trẻ đều đặn — người chăm sóc, bạn chơi, lớp tiếng Việt — trẻ tiếp thu nhanh hơn cha mẹ nhiều.
Cách hay được dùng là để người chăm sóc người Việt nói tiếng Việt với trẻ, cho trẻ chơi với trẻ trong hẻm, tham gia hoạt động ngoại khoá có trẻ Việt. Cần lưu ý là người chăm sóc nói tiếng Việt với trẻ bằng giọng tự nhiên, đúng, không cần chuyển sang tiếng Anh bồi để "dễ hiểu".
Cha mẹ nước ngoài cũng nên học tiếng Việt cùng con, dù chậm hơn. Khi trẻ thấy cha mẹ cũng cố gắng nói tiếng Việt với hàng xóm, tiếng Việt trở thành ngôn ngữ của cả nhà chứ không chỉ là ngôn ngữ của người giúp việc. Với gia đình chỉ ở vài năm, ngay cả một vốn tiếng Việt cơ bản cũng là kỷ niệm và một kỹ năng con mang theo, và nhiều trẻ sau này quay lại Việt Nam học tập, làm việc nhờ chính nền tảng ấy.
Khi nào nên hỏi chuyên gia
Phần lớn trẻ song ngữ phát triển ngôn ngữ bình thường, chỉ khác nhịp so với trẻ đơn ngữ. Nhưng song ngữ không nên là lời giải thích cho mọi sự chậm trễ. Nếu trẻ chậm rõ rệt ở cả hai ngôn ngữ so với các mốc phát triển thông thường, khó hiểu lời nói đơn giản, ít giao tiếp bằng mắt và cử chỉ, hay mất những kỹ năng đã có, nên đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi và nhờ đánh giá ngôn ngữ.
Khi đi đánh giá, nói rõ với chuyên gia về môi trường ngôn ngữ của trẻ: trẻ nghe những ngôn ngữ nào, ai nói, bao nhiêu thời gian. Đánh giá chỉ bằng một ngôn ngữ dễ làm khả năng thật của trẻ song ngữ bị đánh giá thấp. Nên tìm người có kinh nghiệm với trẻ song ngữ, và kiểm chuyên môn của nơi cung cấp dịch vụ trước khi bắt đầu.
Trong lúc chờ đánh giá, đừng ngừng nói ngôn ngữ gia đình với trẻ. Lời khuyên cắt bỏ một ngôn ngữ để "đỡ rối" từng phổ biến nhưng không được bằng chứng hiện nay ủng hộ, và có thể làm trẻ mất luôn kênh giao tiếp gần gũi nhất với cha mẹ. Nên để chuyên gia có kinh nghiệm với trẻ song ngữ đưa ra lời khuyên cụ thể cho trường hợp của con.
Câu hỏi thường gặp
Con học trường quốc tế có quên tiếng Việt không?
Có thể, nếu tiếng Việt chỉ còn dùng ít ở nhà. Trẻ thường vẫn hiểu nhưng trả lời bằng tiếng Anh, rồi dần mất khả năng nói chủ động. Đọc truyện, nói chuyện, gọi điện với ông bà bằng tiếng Việt mỗi ngày giúp giữ ngôn ngữ.
Nuôi con song ngữ có làm con chậm nói không?
Bằng chứng hiện nay không cho thấy song ngữ gây chậm phát triển ngôn ngữ bất thường. Trẻ có thể có ít từ ở mỗi ngôn ngữ hơn trẻ đơn ngữ lúc đầu nhưng tổng vốn từ tương đương. Nếu con chậm rõ rệt ở cả hai ngôn ngữ, nên đi khám.
Cha mẹ nói tiếng Anh không chuẩn có nên nói tiếng Anh với con không?
Nhiều chuyên gia khuyên cha mẹ dùng ngôn ngữ mình thành thạo nhất để nói với con, vì đó là ngôn ngữ cha mẹ diễn đạt được phong phú nhất. Con sẽ học tiếng Anh ở trường và môi trường xung quanh.
Làm sao dạy con đọc viết tiếng Việt khi con học trường quốc tế?
Có thể học với gia sư, lớp tiếng Việt cuối tuần, hoặc cha mẹ tự dạy theo sách đánh vần. Một số trường quốc tế có lớp tiếng Việt cho học sinh người Việt. Đọc sách tiếng Việt cùng con mỗi ngày giúp duy trì sau khi biết đọc.
Gia đình có ba ngôn ngữ thì nên ưu tiên ngôn ngữ nào?
Thường ngôn ngữ của trường sẽ tự mạnh lên, nên gia đình tập trung giữ hai ngôn ngữ của cha và mẹ. Ngôn ngữ nào ít được dùng nhất cần được bù bằng hoạt động riêng như đọc truyện, gọi điện với họ hàng, lớp cuối tuần.