Dù nằm giữa một khu đô thị đông đúc, những đoạn bờ sông chưa bị bê tông hoá quanh Thảo Điền vẫn giữ một dải sinh thái ven nước: dừa nước, cây bần, cỏ lác, lục bình; chim nước như cò, diệc, bói cá; cá nhỏ, tôm tép ở mép nước; cua còng, cá thòi lòi trên bãi bùn khi triều rút. Dải xanh mỏng này là phần còn lại của cảnh quan vùng ven sông trước khi đô thị hoá.
Bài này giới thiệu những gì bạn có thể quan sát dọc bờ sông ở khu Thảo Điền (nay thuộc phường An Khánh), vì sao chúng sống được ở đây, vai trò của chúng với bờ sông, và cách người dân góp phần giữ dải thiên nhiên ấy. Tên loài nêu ở mức phổ biến, dễ nhận ra; bài không đưa danh sách đầy đủ hay số lượng vì chưa có khảo sát công khai riêng cho khu này.
Một dải sinh thái sống theo con triều
Bờ sông vùng hạ lưu là nơi nước và đất gặp nhau, thay đổi hai lần mỗi ngày theo con triều. Khi triều lên, mép bờ ngập nước; khi triều rút, bãi bùn lộ ra. Sinh vật sống ở đây phải chịu được cả hai trạng thái: lúc dưới nước, lúc trên cạn, nước lúc ngọt lúc lợ tuỳ mùa. Đó là một môi trường khắc nghiệt nhưng giàu dinh dưỡng nhờ phù sa.
Ở những đoạn bờ còn tự nhiên, bạn có thể thấy rõ các tầng: dưới cùng là bãi bùn trơn, lộ ra khi triều thấp; trên đó là vạt dừa nước, cây bần, cỏ lác bám rễ ở vùng thường xuyên ngập; cao hơn là cây bụi, cây gỗ chịu ẩm; rồi tới vườn cây, nhà cửa. Mỗi tầng có những loài riêng.
Khi bờ được kè bê tông thẳng đứng, các tầng này bị ép lại hoặc mất hẳn: mép nước gặp ngay tường kè, không còn bãi bùn, không còn chỗ cho cây ngập nước. Vì vậy, những đoạn bờ còn tự nhiên ở Thảo Điền tuy nhỏ nhưng có giá trị sinh thái lớn hơn diện tích của chúng.
Những loài cây ven bờ dễ nhận ra
Dừa nước. Cây không có thân đứng, tàu lá dài vươn thẳng từ gốc dưới bùn, mọc thành từng vạt dày ở mép nước. Dừa nước là loài quen thuộc của sông rạch vùng nước lợ phía Nam; tàu lá từng được dùng lợp nhà, buồng trái cho hạt ăn được. Rễ dừa nước giữ đất mép bờ rất tốt.
Cây bần. Cây gỗ ven sông, rễ thở nhô lên khỏi bùn như những chiếc cọc nhỏ quanh gốc, trái tròn dẹt có vị chua. Bần chịu được nước lợ, thường mọc ở mép bờ, là chỗ đậu quen thuộc của chim và đom đóm ở những vùng còn hoang.
Cỏ lác, sậy và các loài cỏ nước. Mọc ở bãi bồi, mép nước, chỗ đất trũng ven sông. Đây là thảm thực vật gợi lại chữ "Thảo" trong tên Thảo Điền. Chúng giảm sóng, giữ phù sa lắng lại, là nơi trú của côn trùng và cá nhỏ.
Ô rô nước và cây bụi ven bờ. Một số cây bụi chịu mặn, chịu ngập mọc xen ở những chỗ bờ ít bị xáo trộn, tạo thành bụi rậm nhỏ. Lá ô rô có gai, nên khi đi gần bờ cần cẩn thận.
Lục bình. Cây nổi trôi theo dòng, có khi dạt vào bờ thành vạt. Vừa là chỗ trú cho sinh vật nhỏ, vừa có thể gây cản trở khi quá nhiều, như được bàn trong một bài khác của chuyên mục.
Chim nước: những vị khách dễ thấy nhất
Chim là nhóm sinh vật dễ quan sát nhất ven sông. Buổi sáng sớm và chiều tối, khi triều rút để lộ bãi bùn, cò trắng thường đứng ở mép nước rình bắt cá, tôm. Diệc với dáng cao, cổ dài, màu xám hoặc nâu, đôi khi đứng bất động rất lâu bên vạt dừa nước. Chim bói cá với màu xanh lam rực rỡ đậu trên cành bần, cọc tre, rồi lao xuống nước bắt cá nhỏ.
Ngoài chim nước, những cây lớn ven sông và trong các vườn biệt thự là nơi sống của nhiều loài chim vườn quen thuộc ở thành phố: chim sẻ, chích choè, chào mào, sáo. Tiếng chim buổi sáng ở các con đường nhiều cây trong khu một phần nhờ dải xanh ven sông và những khu vườn lớn còn giữ được.
Quan sát chim không cần thiết bị đắt tiền: một ống nhòm nhỏ, kiên nhẫn và giữ im lặng là đủ. Chọn giờ triều rút vào sáng sớm, đứng ở chỗ an toàn trên bờ kè hay lối đi, bạn có thể thấy khá nhiều. Không nên đến quá gần, không xua đuổi, không chụp ảnh với đèn chớp, để chim tiếp tục coi nơi này là chỗ kiếm ăn an toàn.
Dưới mặt nước và trên bãi bùn
Mép nước nông ven bờ là nơi cá nhỏ, tôm tép tìm thức ăn và trú ẩn dưới rễ dừa nước, rễ bần, trong đám lục bình. Người câu cá ven sông thường bắt được các loài cá quen thuộc của sông vùng hạ lưu. Nước sông đục nên khó nhìn thấy cá, nhưng những vòng sóng nhỏ trên mặt nước lúc chiều tà là dấu hiệu chúng đang ăn mồi.
Khi triều rút, bãi bùn trở thành sân chơi của cua còng và cá thòi lòi. Cua còng nhỏ, chạy nhanh, đào hang trên bùn, giơ càng như vẫy. Cá thòi lòi là loài cá đặc biệt có thể sống trên cạn một thời gian, nhảy trên bùn bằng vây ngực, mắt lồi trên đỉnh đầu. Chúng là hình ảnh quen thuộc của bãi bùn vùng nước lợ.
Những sinh vật này là thức ăn cho chim, và là một phần của chuỗi thức ăn ven sông. Hang của cua còng giúp không khí đi vào bùn, góp phần cho bãi bùn "thở". Bãi bùn trông có vẻ vô dụng và bẩn với người không quen, nhưng thực ra là một trong những môi trường năng suất nhất của vùng ven sông.
Gợi ý quan sát thiên nhiên ven sông theo thời điểm
Bảng gợi ý chung, giúp bạn chọn lúc ra bờ sông nếu muốn quan sát; luôn đứng ở chỗ an toàn, không xuống bãi bùn:
| Thời điểm | Dễ thấy | Lưu ý |
|---|---|---|
| Sáng sớm, triều rút | Cò, diệc kiếm ăn trên bãi bùn; cua còng, cá thòi lòi | Bậc kè trơn bùn; đứng trên lối đi khô |
| Giữa trưa | Ít hoạt động, chim trú trong tán cây | Nắng gắt, mang nước uống |
| Chiều tối, triều lên | Chim bay về chỗ ngủ, cá nổi ăn mồi | Ánh sáng yếu dần, mang đèn |
| Mùa mưa | Cây ven bờ xanh tốt, lục bình nhiều | Dông chiều, gió giật; tránh đứng dưới cây lớn |
| Mùa khô | Bãi bùn lộ rộng hơn khi triều thấp | Nước có thể lợ, cây vườn ven sông dễ khô lá |
Mang theo sổ ghi chép những gì thấy, kèm ngày giờ và con nước. Sau một mùa, bạn sẽ có bức tranh riêng về thiên nhiên đoạn sông gần nhà, thứ mà không tài liệu nào ghi sẵn.
Dải xanh ven sông làm được gì cho khu đô thị
Thảm thực vật ven bờ giữ đất, giảm sóng, giảm sạt lở. Rễ dừa nước, bần, cỏ lác đan vào nhau trong bùn như một tấm lưới tự nhiên. Ở những đoạn dòng chảy không quá mạnh, đây là lớp bảo vệ bờ rẻ và bền nhất, tự sửa chữa được.
Dải xanh cũng lọc nước: phù sa lắng lại, một phần chất dinh dưỡng và chất bẩn từ đất chảy ra sông được cây hấp thụ. Nó làm mát không khí ven sông, giảm nhiệt cho khu nhà phía trong. Và nó đem lại cho cư dân đô thị một khoảng thiên nhiên thật, không phải công viên cắt tỉa, ngay trong tầm đi bộ.
Những lợi ích này khó thấy bằng mắt nên dễ bị đánh giá thấp. Khi một đoạn bờ tự nhiên bị thay bằng kè bê tông và sân lát gạch, lợi ích mất đi âm thầm, chỉ lộ ra sau vài năm khi bờ lân cận xói nhanh hơn, nước đục hơn, chim ít ghé hơn.
Người dân góp phần giữ thiên nhiên ven sông
Phần lớn bờ sông ở Thảo Điền thuộc đất riêng, nên lựa chọn của từng chủ đất có ảnh hưởng lớn. Vài việc thiết thực:
- Giữ lại vạt dừa nước, cây bần, cỏ lác đang có ở mép bờ khi làm sân, kè, nếu kỹ thuật cho phép. Hỏi đơn vị thiết kế về giải pháp kè kết hợp thực vật.
- Không đổ đất, xà bần, rác xuống bãi bùn hay mép nước.
- Hạn chế ánh đèn mạnh chiếu thẳng ra sông suốt đêm; ánh sáng quá mức làm rối nhịp sinh hoạt của chim và côn trùng.
- Không bắt chim, không bẫy trong khu vực ven sông và vườn nhà.
- Dùng ít thuốc trừ sâu, phân hoá học trong vườn sát sông, vì nước mưa sẽ mang chúng xuống sông.
- Dạy trẻ quan sát mà không phá: nhìn cua còng, không đào hang bắt; ngắm chim, không ném đá.
Các nhóm cư dân quan tâm có thể cùng nhau ghi nhận những loài thấy được dọc bờ sông theo mùa. Một danh sách như vậy, dù đơn giản, là cơ sở để đề xuất bảo vệ những đoạn bờ còn giàu sinh vật khi có quy hoạch mới.
Thiên nhiên ven sông thay đổi qua mùa
Mùa mưa, cây ven sông xanh đậm, dừa nước ra tàu mới, cỏ lác mọc cao. Lục bình trôi nhiều, có khi kết thành vạt lớn dạt vào bờ, đem theo côn trùng và cá nhỏ trú bên dưới. Nước sông ngọt hơn, đục hơn vì phù sa; chim nước có nhiều thức ăn nên thường xuất hiện đông hơn ở mép bờ.
Mùa khô, mực nước khi triều thấp xuống sâu hơn, bãi bùn lộ ra rộng, là lúc dễ quan sát cua còng, cá thòi lòi và chim kiếm ăn. Nước có thể lợ hơn vào cuối mùa, những cây ven bờ vốn quen nước lợ vẫn xanh nhưng cây vườn sát sông có khi khô lá. Không khí trong và nắng gắt, ánh sáng buổi sáng sớm trên mặt sông rất đẹp.
Theo năm tháng, thiên nhiên ven sông còn thay đổi theo cách con người dùng bờ. Một đoạn bờ vừa được kè có thể trơ trụi vài năm, rồi rêu, cỏ, cây con bắt đầu bám lại ở khe đá. Một đoạn bờ bỏ hoang có thể xanh trở lại nhanh chóng. Quan sát những thay đổi này qua nhiều năm giúp hiểu sức hồi phục của tự nhiên, và cả giới hạn của nó khi bờ bị bê tông hoá hoàn toàn.
Câu hỏi thường gặp
Ven sông Thảo Điền có rắn không?
Vùng ven sông, bụi rậm, vạt dừa nước là môi trường mà rắn nước và một số loài rắn khác có thể sống. Gặp rắn, giữ khoảng cách, không cố bắt hay đập. Khi đi qua bụi rậm ven sông, nhất là buổi tối, nên mang giày kín và đèn pin.
Có thể trồng dừa nước, cây bần ở bờ sông nhà mình không?
Về sinh thái, đây là các loài phù hợp với bờ sông vùng này. Tuy nhiên trồng cây ở mép bờ, trong hành lang bờ sông có thể liên quan tới quy định quản lý. Nên hỏi chính quyền phường và chuyên gia trước khi trồng ở quy mô đáng kể.
Đom đóm còn ở ven sông Thảo Điền không?
Đom đóm cần bóng tối và thảm thực vật tự nhiên, nên ở khu đô thị sáng đèn như Thảo Điền rất khó gặp. Một số đoạn bờ tối, nhiều cây ven sông ở thành phố thỉnh thoảng còn ghi nhận đom đóm, nhưng không có thông tin chắc chắn cho khu này.
Cá câu ở sông Sài Gòn đoạn Thảo Điền có ăn được không?
Cá sông đô thị có thể tích luỹ chất bẩn từ nước và bùn, nhất là cá sống ở tầng đáy. Nhiều người câu chọn thả cá lại. Nếu muốn ăn, nên cân nhắc kỹ và không cho trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai ăn thường xuyên.
Muốn tìm hiểu tên các loài chim ven sông thì bắt đầu từ đâu?
Có thể dùng sách hướng dẫn nhận dạng chim Việt Nam, các ứng dụng nhận dạng chim qua ảnh hoặc tiếng hót, và tham gia các nhóm quan sát chim ở thành phố. Bắt đầu với vài loài dễ thấy như cò, diệc, bói cá rồi mở rộng dần.