Ở Thảo Điền, không ít gia đình có vợ hoặc chồng là người nước ngoài. Những va chạm thường gặp nhất của họ không nằm ở ngôn ngữ mà ở bốn chỗ: vai trò của họ hàng, nhịp lễ tết hai nước, quan niệm về tiền bạc trong gia đình mở rộng, và cách nuôi dạy con. Gia đình nào gọi được tên bốn chỗ ấy thường xử lý chúng nhẹ nhàng hơn.
Bài này viết cho các cặp đôi đang hoặc sắp sống ở khu, và cho cha mẹ, anh chị em người Việt có con cháu lập gia đình với người nước ngoài. Thủ tục kết hôn, đăng ký khai sinh có yếu tố nước ngoài được viết riêng trong mục thủ tục; ở đây chỉ bàn đời sống hằng ngày. Mỗi gia đình mỗi khác, nên những gì dưới đây là các khuôn hay gặp, không phải khuôn bắt buộc.
Họ hàng: gia đình hạt nhân gặp gia đình mở rộng
Với nhiều người lớn lên ở phương Tây, "gia đình" chủ yếu là vợ chồng và con. Với người Việt, gia đình còn gồm cha mẹ hai bên, anh chị em, cô dì chú bác, và những người họ hàng xa vẫn được gọi bằng vai vế rõ ràng. Cha mẹ có thể ghé nhà không báo trước, góp ý chuyện nuôi con, mong con cái góp phần lo cho em út hay cho việc chung của họ.
Người vợ hoặc chồng nước ngoài thường thấy mình bị cuốn vào một mạng lưới quan hệ dày đặc mà không ai giải thích luật chơi. Người bạn đời người Việt lại đứng giữa: phải dịch không chỉ lời nói mà cả ý tứ của hai bên. Vai "người phiên dịch văn hoá" này rất mệt nếu kéo dài, và là nguồn căng thẳng hay gặp nhất trong các gia đình đa văn hoá.
Cách nhiều cặp làm được là thoả thuận rõ với nhau trước — chứ không phải với họ hàng — về những điều mình giữ: con ngủ riêng hay ngủ chung, tần suất về thăm nhà ngoại nhà nội, giới hạn góp ý của ông bà. Khi hai vợ chồng đã thống nhất, người Việt trong cặp nói chuyện với gia đình mình bằng cách gia đình quen nghe, thay vì để người nước ngoài tự đối mặt.
Tết, giỗ và lễ của nước kia: lịch năm của một gia đình hai văn hoá
Tết Nguyên đán thường là ưu tiên của gia đình người Việt. Với nhiều nhà, về quê ăn Tết với ông bà là điều gần như bắt buộc. Gia đình đa văn hoá ở Thảo Điền thường xếp lịch năm quanh mốc này, rồi dành dịp khác để về nước của người kia.
Ngày giỗ là dịp họ hàng tụ họp. Người nước ngoài có thể chưa quen việc cả họ tụ họp chỉ vì ngày mất của một người ông, người bà đã khuất từ lâu. Hiểu đó là cách người Việt giữ liên hệ giữa các thế hệ, việc có mặt, chào hỏi, ngồi ăn cùng được quý hơn mọi món quà.
Lễ của nước kia cũng có chỗ. Giáng sinh, Lễ Tạ ơn, Tết theo lịch riêng của nước khác, sinh nhật kiểu nước khác — nhiều gia đình giữ những dịp này để con biết cả hai gốc, và mời họ hàng người Việt sang chung vui. Họ hàng thường rất tò mò và thích thú.
Kỳ nghỉ hai nước dễ chồng lên nhau. Mùa Giáng sinh và Tết Nguyên đán cách nhau chỉ vài tuần; mùa hè của trường học lại là lúc tiện về nước người kia. Lên lịch sớm, xoay vòng theo năm là cách nhiều cặp dùng để không bên nào thấy thiệt.
Bữa ăn: nơi hai văn hoá gặp nhau mỗi ngày
Bữa cơm Việt dùng chung mâm, gắp từ đĩa chung, cơm là trung tâm, món canh không thể thiếu với nhiều nhà. Bữa ăn kiểu nhiều nước khác lại chia phần riêng từng người. Trong gia đình đa văn hoá, chuyện nhỏ này thành câu hỏi mỗi ngày: nấu theo kiểu nào, ai nấu, con ăn gì. Nhiều nhà ở Thảo Điền đi theo lối pha trộn: bữa sáng một kiểu, bữa tối một kiểu, cuối tuần thử món của bên kia.
Khi về nhà họ hàng người Việt, người nước ngoài thường được gắp đồ ăn liên tục, được mời ăn thêm dù đã no. Đó là cách thể hiện quý mến; từ chối khéo bằng cách để lại một ít thức ăn trong bát, khen món ăn, là đủ phép. Ngược lại, khi mời họ hàng người Việt dùng bữa kiểu nước ngoài, nên chuẩn bị thêm một nồi cơm hay món quen để người lớn tuổi không bị đói vì món lạ.
Với các bé, ăn được món của cả hai bên là một món quà văn hoá. Nhiều gia đình kể rằng con họ thích cả phở lẫn bánh mì nướng, và chính các bữa ăn là lúc trẻ học tên món, học cách mời người lớn ăn trước theo phép Việt.
Tiền bạc trong gia đình mở rộng: hai cách nghĩ thường gặp
Tiền là chủ đề dễ va chạm vì mỗi nền văn hoá đặt ranh giới khác nhau. Bảng dưới không phán đúng sai, chỉ đặt hai cách nghĩ cạnh nhau để các cặp dễ trò chuyện:
| Chủ đề | Cách nghĩ phổ biến ở nhiều gia đình Việt | Cách nghĩ phổ biến ở nhiều gia đình phương Tây | Điều các cặp hay thoả thuận |
|---|---|---|---|
| Hỗ trợ cha mẹ | Con cái góp phần lo cho cha mẹ là bổn phận tự nhiên | Cha mẹ thường tự lo, con giúp khi cần đặc biệt | Một khoản cố định, minh bạch giữa hai vợ chồng |
| Giúp anh chị em, họ hàng | Người khá giả hơn giúp người khó khăn trong họ | Ít khi là trách nhiệm mặc định | Bàn chung từng trường hợp, không quyết một mình |
| Quà, phong bì dịp lễ | Mừng cưới, lì xì, phúng viếng có mức theo quan hệ | Quà mang tính tượng trưng nhiều hơn | Hỏi người Việt trong cặp mức phù hợp với từng nhà |
| Nói chuyện tiền với họ hàng | Hỏi thu nhập, giá nhà khá bình thường | Thường được coi là riêng tư | Chuẩn bị sẵn câu trả lời vui vẻ, chung chung |
Va chạm về tiền thường không đến từ số tiền mà từ cảm giác bị quyết định thay. Minh bạch giữa hai vợ chồng trước, rồi mới đến họ hàng, giải quyết được phần lớn căng thẳng.
Nuôi dạy con giữa hai nền văn hoá
Con của các gia đình đa văn hoá ở Thảo Điền lớn lên với nhiều lựa chọn: học trường quốc tế, trường song ngữ hay trường công lập Việt Nam; nói ngôn ngữ nào ở nhà; theo phép tắc của bên nào khi gặp người lớn. Các câu hỏi về ngôn ngữ và chọn trường được bàn kỹ trong mục trường học và gia đình của trang; ở đây chỉ nói về phần văn hoá.
Va chạm hay gặp nhất là về sự tự lập và kỷ luật. Ông bà người Việt có thể bế, đút cơm, mặc áo cho cháu ở độ tuổi mà cha mẹ phương Tây muốn trẻ tự làm; người lớn trong họ có thể mắng trẻ trước mặt mọi người, điều mà một số cha mẹ nước ngoài thấy khó chấp nhận. Ngược lại, ông bà có thể thấy cháu "hỗn" khi trẻ được dạy tự nói ý kiến của mình với người lớn.
Cách nhiều gia đình chọn là giữ vài nguyên tắc chung mà cả hai vợ chồng cam kết, còn những điều khác thì linh hoạt theo không gian: ở nhà ông bà theo phép nhà ông bà, ở nhà mình theo cách nhà mình. Trẻ con thích nghi giỏi hơn người lớn nghĩ, miễn là người lớn không mâu thuẫn trước mặt chúng. Nhiều trẻ lớn lên đã thành người hiểu cả hai bên và làm cầu nối giữa ông bà hai nước.
Những va chạm hay gặp và cách các cặp đã gỡ
Từ kinh nghiệm chung của các gia đình đa văn hoá, đây là những tình huống lặp lại nhiều nhất và hướng xử lý thường được nhắc tới:
- Người bạn đời nước ngoài thấy bị bỏ ngoài lề trong các buổi họ hàng nói tiếng Việt suốt. Người Việt trong cặp dịch tóm tắt, kéo người kia vào câu chuyện, và người nước ngoài học dần vài câu để tự tham gia.
- Người bạn đời người Việt thấy mệt vì phải phiên dịch mãi. Thống nhất những dịp nào cả hai cùng đi, dịp nào người Việt đi một mình về thăm nhà cũng không sao.
- Ông bà muốn cháu học trường công lập gần nhà, cha mẹ muốn trường quốc tế hay ngược lại. Giải thích lý do bằng mong muốn cho cháu, không bằng việc chê cách kia.
- Họ hàng hỏi những câu riêng tư. Chuẩn bị câu trả lời vui vẻ, hiểu rằng đó là cách quan tâm chứ không phải soi mói.
- Cô đơn của người ở nhà. Người theo vợ hay chồng sang Việt Nam mà không đi làm dễ thấy mất phương hướng. Hội nhóm, học tiếng Việt, tình nguyện, hay một công việc phù hợp quy định giúp họ có đời sống riêng.
Không có gia đình nào tránh được hết va chạm. Khác biệt nằm ở chỗ hai người coi nhau là đồng đội trước sự khác biệt, chứ không coi khác biệt là lỗi của người kia.
Cộng đồng các gia đình như mình
Một điều giúp nhiều gia đình đa văn hoá ở Thảo Điền là biết rằng mình không đơn độc. Khu có đủ nhiều gia đình như vậy để các cặp gặp nhau qua trường học, qua nhóm phụ huynh, qua bạn bè chung, và chia sẻ kinh nghiệm: cách giải thích Tết cho ông bà nội ở nước ngoài, cách giữ tiếng Việt cho con khi ở nhà nói tiếng khác, cách xếp lịch thăm hai bên.
Với cha mẹ người Việt có con cái lập gia đình với người nước ngoài, việc gặp gỡ các gia đình tương tự cũng giúp bớt lo lắng. Thấy những cặp đã sống hài hoà nhiều năm, ông bà thường cởi mở hơn với chàng rể, nàng dâu mới. Còn với trẻ con, có bạn bè cùng hoàn cảnh giúp chúng thấy việc mang hai gốc là bình thường, thậm chí là điều đáng tự hào.
Cộng đồng ấy cũng là chỗ dựa khi có chuyện khó: một cuộc chia tay, một lần người thân bên kia ốm nặng phải về nước gấp, một lần giấy tờ của bạn đời gặp trục trặc. Những người đã đi qua chuyện tương tự thường biết cần hỏi ai, chuẩn bị gì, và quan trọng hơn, biết lắng nghe mà không phán xét. Giữ vài mối quan hệ như vậy, ngay cả khi mọi việc đang êm, là một kiểu bảo hiểm tinh thần cho gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài lấy vợ hoặc chồng Việt cần chuẩn bị gì khi về ra mắt gia đình?
Tìm hiểu cách xưng hô với từng người, chuẩn bị một món quà nhỏ cho cha mẹ, ăn mặc kín đáo, lịch sự. Nhờ người bạn đời giới thiệu trước về từng thành viên. Thái độ lễ phép với người lớn tuổi được đánh giá cao hơn khả năng nói tiếng Việt.
Gia đình đa văn hoá ăn Tết Nguyên đán ở đâu cho hợp lý?
Nhiều cặp xoay vòng: năm về quê bên Việt, năm ở lại thành phố hoặc về nước người kia, hay ăn Tết sớm với ông bà rồi đi du lịch. Quan trọng là bàn với nhau và báo với gia đình sớm để không ai thấy bị bỏ rơi.
Có nên để ông bà người Việt chăm cháu thường xuyên không?
Ông bà chăm cháu là một nguồn hỗ trợ lớn và gắn kết các thế hệ. Điều cần là thống nhất trước các nguyên tắc quan trọng như giờ ngủ, ăn uống, cách dạy dỗ, và tôn trọng kinh nghiệm của ông bà trong những việc còn lại.
Chuyện gửi tiền cho cha mẹ có phải nghĩa vụ của gia đình đa văn hoá không?
Không có quy tắc chung. Nhiều gia đình người Việt coi hỗ trợ cha mẹ là bổn phận, trong khi bạn đời nước ngoài có thể không quen. Thoả thuận rõ một mức phù hợp với tài chính của hai vợ chồng là cách các cặp thường chọn.
Làm sao để con hiểu và tự hào về cả hai nền văn hoá?
Giữ lễ tết của cả hai bên, nói chuyện với con về quê nội quê ngoại, cho con gặp ông bà hai nước thường xuyên khi được, và để con có bạn bè cùng hoàn cảnh. Trẻ cảm nhận sự tự hào qua cách cha mẹ trân trọng hai gốc của mình.