Nước sông Sài Gòn đoạn qua Thảo Điền thường có màu nâu đục vì mang nhiều phù sa mịn, không phải chỉ vì bẩn. Màu và độ trong thay đổi theo mùa và theo con triều; mùa khô, khi nước ngọt từ thượng nguồn ít, độ mặn ở hạ lưu có thể tăng lên mức lợ vào một số thời điểm. Chất lượng nước chịu ảnh hưởng của nước thải đô thị và hoạt động trên lưu vực, nên không phù hợp để bơi lội hay dùng trực tiếp.
Bài này giải thích những gì bạn thấy khi nhìn xuống sông từ một bờ kè ở Thảo Điền (nay thuộc phường An Khánh): vì sao nước nâu, vì sao có ngày trong ngày đục, có lúc có mùi, và nước sông thay đổi ra sao giữa mùa mưa và mùa khô. Bài không đưa chỉ số đo cụ thể; số liệu chất lượng nước do cơ quan quan trắc môi trường công bố định kỳ và nên đọc từ nguồn đó.
Vì sao nước sông màu nâu
Màu nâu của sông Sài Gòn và nhiều sông vùng đồng bằng phía Nam chủ yếu đến từ phù sa: những hạt đất sét, bùn mịn lơ lửng trong nước. Chúng được mang từ lưu vực phía trên xuống theo dòng chảy, và được khuấy lên từ đáy sông mỗi khi dòng triều đổi chiều. Hạt càng mịn càng lâu lắng, nên nước gần như không bao giờ trong như suối.
Vì vậy, màu nâu tự nó không phải dấu hiệu ô nhiễm. Một con sông trong vắt ở vùng đồng bằng mới là chuyện lạ. Điều cần để ý là những thay đổi bất thường: váng dầu, bọt trắng dày, màu lạ như đen, xanh đậm, đỏ, cá chết nổi, mùi hôi nồng. Đó mới là dấu hiệu có vấn đề cần báo cho cơ quan chức năng.
Độ đục thay đổi trong ngày. Lúc nước đứng, khi triều sắp đổi chiều, dòng chảy chậm, phù sa lắng bớt, nước trông trong hơn. Lúc nước chảy mạnh, nhất là khi triều rút nhanh, nước đục ngầu hơn. Sau mưa lớn, nước từ cống và rạch đổ ra mang theo đất cát, làm đoạn gần bờ đục thêm.
Sông Sài Gòn ở Thảo Điền qua hai mùa
Bảng mô tả xu hướng chung theo mùa, không phải số đo; mỗi năm có thể khác tuỳ lượng mưa và vận hành hồ thượng nguồn:
| Đặc điểm | Mùa mưa (khoảng tháng 5 – 11) | Mùa khô (khoảng tháng 12 – 4) |
|---|---|---|
| Lượng nước ngọt từ thượng nguồn | Nhiều | Ít |
| Màu và độ đục | Đục hơn, nhiều phù sa, sau mưa có thêm đất cát từ cống | Bớt đục hơn, nhưng vẫn nâu |
| Độ mặn | Thấp, nước ngọt chiếm ưu thế | Có thể tăng, đôi lúc lợ khi triều cao và nước ngọt ít |
| Lục bình, rác trôi | Nhiều hơn, theo nước lũ và mưa | Ít hơn, nhưng vẫn có theo con triều |
| Mùi | Gần cửa xả có thể có mùi sau mưa lớn | Nước ít, chỗ nước tù gần bờ dễ có mùi |
Mùa khô là mùa các cơ quan cấp nước theo dõi sát độ mặn trên sông Sài Gòn, vì nước sông ở thượng nguồn là một trong các nguồn nước thô của thành phố. Khi mặn xâm nhập sâu, các nhà máy nước phải điều chỉnh giờ lấy nước. Thông tin này thường được công bố trong mùa khô.
Với người sống ở Thảo Điền, độ mặn của sông ít ảnh hưởng tới sinh hoạt vì nước dùng trong nhà là nước máy. Ảnh hưởng thấy rõ hơn ở cây cối ven sông và các vườn còn tưới bằng nước sông.
Nước sông lợ vào mùa khô: chuyện gì xảy ra
Cơ chế. Nước biển mặn đi vào sông theo dòng triều. Bình thường, dòng nước ngọt từ thượng nguồn đẩy ngược lại, giữ ranh mặn ở xa phía hạ lưu. Mùa khô, nước ngọt yếu, nước mặn theo triều đi sâu hơn vào sông.
Thời điểm. Độ mặn thường cao nhất vào cuối mùa khô và trong những ngày triều cường. Mức độ thay đổi nhiều giữa các năm, phụ thuộc lượng mưa năm trước và việc xả nước từ các hồ thượng nguồn.
Ảnh hưởng tới cây ven sông. Phần lớn cây ven sông vùng này như dừa nước, bần chịu được nước lợ. Cây vườn, cỏ, cây cảnh tưới bằng nước sông có thể bị cháy lá nếu tưới khi nước mặn. Hộ còn tưới bằng nước sông nên để ý tin cảnh báo mặn.
Ảnh hưởng tới nước sinh hoạt. Nước máy được xử lý tại nhà máy và lấy từ các điểm phía thượng nguồn, được giám sát chất lượng. Người dùng nước máy trong khu ít khi cảm nhận được mặn. Nếu nước máy có vị lạ, nên báo cho đơn vị cấp nước.
Những nguồn làm nước sông kém sạch
Sông Sài Gòn chảy qua vùng đô thị đông dân, nhận nước thải từ nhiều nguồn: nước thải sinh hoạt chưa được xử lý hết, nước mưa chảy tràn cuốn theo rác và chất bẩn trên mặt đường, nước thải từ các khu sản xuất trên lưu vực. Mức độ ô nhiễm khác nhau theo đoạn sông và theo thời gian, và được các cơ quan môi trường quan trắc định kỳ.
Ở đoạn Thảo Điền, nguồn tác động gần nhất là các cửa xả của hệ thống thoát nước trong khu và các khu lân cận. Sau những trận mưa đầu mùa, nước từ cống mang theo những gì tích tụ trong mùa khô, nên khu vực quanh cửa xả có thể có mùi và váng. Hiện tượng này thường giảm dần khi mưa đều và dòng chảy tăng.
Dòng triều lên xuống có tác dụng hai chiều: nó pha loãng và mang chất bẩn đi, nhưng cũng có thể đưa chất bẩn từ đoạn khác tới, giữ chúng luẩn quẩn trong một đoạn sông nhiều ngày. Vì vậy, chất lượng nước ở một điểm không chỉ phụ thuộc vào nguồn thải ngay tại đó.
Thành phố có các chương trình xây dựng nhà máy xử lý nước thải và cải tạo kênh rạch nhằm giảm nước thải chưa xử lý đổ vào sông. Tiến độ và hiệu quả của từng chương trình nên theo dõi qua thông tin chính thức.
Dấu hiệu bất thường nên báo ngay
Phần lớn thời gian, nước sông nâu và có chút rác là bình thường với đoạn sông đô thị. Những dấu hiệu dưới đây thì khác, nên ghi lại và báo cho chính quyền phường hoặc cơ quan môi trường:
- Váng dầu loang rộng trên mặt nước, ánh cầu vồng, có mùi xăng dầu.
- Bọt trắng dày tích ở mép bờ hoặc quanh cửa xả, không tan.
- Nước đổi màu lạ thành từng vệt: đen, xanh đậm, đỏ, trắng sữa.
- Cá chết nổi hàng loạt dọc bờ.
- Mùi hôi nồng bất thường kéo dài, khác mùi bùn quen thuộc.
- Đường ống xả lạ từ một công trình đổ thẳng xuống sông.
Khi báo, ghi rõ thời gian, vị trí, mô tả và ảnh hoặc video nếu có. Không tự ý tiếp xúc với nước hoặc vật lạ trôi dạt. Thông tin rõ ràng giúp cơ quan chức năng khoanh vùng nguồn gây ô nhiễm nhanh hơn.
Nước sông và các hoạt động trên sông
Với chất lượng hiện nay, nước sông Sài Gòn đoạn qua khu đô thị không được khuyến khích cho bơi lội hay các hoạt động phải tiếp xúc lâu với nước. Ngoài chuyện vệ sinh, dòng chảy và độ sâu cũng là rủi ro lớn. Những hoạt động như chèo thuyền, ca nô, tàu du lịch vẫn diễn ra, nhưng người tham gia nên tránh nuốt nước và rửa sạch sau khi tiếp xúc.
Câu cá giải trí ven bờ là thú vui của nhiều người. Cá bắt ở sông đô thị nên được cân nhắc kỹ trước khi ăn, nhất là cá sống ở tầng đáy, vì có thể tích luỹ chất bẩn. Nhiều người câu chọn thả cá lại sau khi câu.
Trẻ em là đối tượng cần chú ý nhất. Các bé thích nghịch nước ở bậc kè, bến nhỏ. Ngoài nguy cơ đuối nước, việc tiếp xúc với nước sông chưa xử lý có thể gây bệnh ngoài da hoặc tiêu hoá. Bài về an toàn ven sông trong chuyên mục này nói kỹ hơn.
Đọc tin về chất lượng nước sông cho đúng
Tin tức về sông Sài Gòn thường có hai kiểu cực đoan: hoặc "sông ô nhiễm nặng", hoặc "sông đã sạch hơn nhiều". Cả hai có thể đúng ở một thời điểm, một đoạn sông, một chỉ tiêu cụ thể. Khi đọc, cần xem tin nói về đoạn nào, thời gian nào, chỉ tiêu nào, và nguồn số liệu là ai.
Các chỉ tiêu thường dùng để đánh giá nước mặt gồm oxy hoà tan, chất hữu cơ, vi sinh, dầu mỡ, kim loại nặng, độ mặn. Một đoạn sông có thể đạt chuẩn ở chỉ tiêu này nhưng không đạt ở chỉ tiêu khác. Báo cáo quan trắc chính thức thường so với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước mặt theo từng mục đích sử dụng.
Với người dân Thảo Điền, cách hữu ích nhất là quan sát thường xuyên đoạn sông trước nhà, nhận biết đâu là bình thường, đâu là bất thường, và báo khi có dấu hiệu lạ. Người sống ven sông là "trạm quan trắc" gần nhất và nhanh nhất mà không thiết bị nào thay thế được.
Mùi của sông: phân biệt mùi bùn và mùi bẩn
Người mới chuyển đến sống gần sông đôi khi lo lắng vì mùi. Thực tế, sông vùng hạ lưu có một mùi đặc trưng của bùn, rong và thực vật mục ven bờ, rõ nhất khi triều rút để lộ bãi bùn dưới nắng. Mùi này nhẹ, hơi ngai ngái, quen thuộc với người ở các vùng sông nước và không phải dấu hiệu ô nhiễm nặng.
Mùi đáng lo là mùi hôi thối nồng, mùi trứng thối, mùi hoá chất hoặc dầu. Những mùi này thường xuất hiện quanh cửa xả cống sau mưa đầu mùa, ở những chỗ nước tù, rác tích tụ, hoặc khi có sự cố xả thải. Nếu mùi kéo dài nhiều ngày ở cùng một vị trí, đó là lý do để phản ánh.
Mùi cũng phụ thuộc gió. Chiều tối, gió từ sông thổi vào khu thường mang không khí mát, ít mùi. Những ngày lặng gió, nóng, mùi từ bãi bùn và cửa xả dễ đọng lại hơn. Hiểu những biến đổi này giúp người sống ven sông bình tĩnh trước mùi quen thuộc, đồng thời nhạy với mùi bất thường.
Câu hỏi thường gặp
Nước sông Sài Gòn ở Thảo Điền có bơi được không?
Không nên. Ngoài chất lượng nước chưa phù hợp cho tiếp xúc lâu, đoạn sông này có dòng chảy mạnh theo triều, độ sâu thay đổi đột ngột và tàu thuyền qua lại. Bơi ở đây rất nguy hiểm, kể cả với người bơi giỏi.
Vì sao có ngày nước sông trong hơn ngày khác?
Độ đục phụ thuộc dòng chảy, con triều và mưa. Lúc nước đứng chuẩn bị đổi chiều, phù sa lắng bớt nên nước trong hơn; lúc triều chảy mạnh hoặc sau mưa lớn, nước đục hơn. Mùa khô thường bớt đục hơn mùa mưa.
Nước máy ở Thảo Điền có bị nhiễm mặn không?
Nước máy được xử lý tại nhà máy và giám sát chất lượng trước khi cấp. Trong mùa khô, các nhà máy theo dõi độ mặn ở nguồn nước thô và điều chỉnh. Nếu nước máy nhà bạn có vị lạ, hãy báo cho đơn vị cấp nước để kiểm tra.
Có thể dùng nước sông tưới cây không?
Một số vườn ven sông vẫn tưới bằng nước sông. Mùa khô cần để ý độ mặn vì nước lợ có thể làm cây vườn cháy lá. Không nên dùng nước sông tưới rau ăn sống vì chất lượng vi sinh chưa bảo đảm.
Thấy váng dầu trên sông thì báo cho ai?
Báo cho chính quyền phường An Khánh qua tổ dân phố hoặc kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố, kèm thời gian, vị trí, ảnh chụp. Cơ quan chức năng sẽ chuyển cho đơn vị phụ trách môi trường và đường thuỷ xử lý.