Triều cường ở Thảo Điền lên cao nhất vào khoảng các tháng 9 đến 12 âm lịch, tức thường rơi vào cuối năm dương lịch, và đạt đỉnh trong vài ngày quanh rằm và mùng một. Khi đỉnh triều trùng với mưa lớn, một số đoạn đường trũng gần sông trong khu có thể ngập vài giờ rồi rút theo con nước. Đây là hiện tượng tự nhiên của sông vùng hạ lưu, không phải sự cố bất thường.
Bài này giải thích cơ chế thuỷ triều trên sông Sài Gòn, vì sao một số chỗ trong khu Thảo Điền (nay thuộc phường An Khánh) dễ ngập hơn chỗ khác, cách đọc bản tin dự báo triều, và những thói quen giúp đời sống ít bị xáo trộn trong mùa nước lớn. Bài không nêu mực nước cụ thể vì con số mỗi năm mỗi khác; bạn nên xem dự báo chính thức trước mỗi đợt triều.
Thuỷ triều đi vào sông Sài Gòn thế nào
Thuỷ triều sinh ra từ lực hút của mặt trăng và mặt trời lên nước biển. Ở cửa sông vùng Cần Giờ, nước biển dâng lên rồi rút xuống theo chu kỳ, và sóng triều lan ngược vào hệ thống sông Nhà Bè, sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, đi sâu nhiều chục cây số vào đất liền. Đoạn sông qua Thảo Điền nằm trong vùng chịu ảnh hưởng triều rõ rệt.
Sông Sài Gòn ở vùng này có chế độ bán nhật triều không đều: trong một ngày thường có hai lần nước lên, hai lần nước xuống, nhưng hai đỉnh không cao bằng nhau. Người dân ven sông quen gọi nước lên là "nước lớn", nước xuống là "nước ròng". Thời điểm đỉnh triều lùi dần mỗi ngày theo chu kỳ của mặt trăng.
Độ cao của đỉnh triều thay đổi theo chu kỳ khoảng nửa tháng: quanh ngày rằm và mùng một âm lịch, khi mặt trăng, trái đất, mặt trời thẳng hàng, triều lên cao nhất, gọi là kỳ triều cường; quanh ngày thượng huyền, hạ huyền, triều thấp hơn, gọi là kỳ triều kém. Thực tế đỉnh triều cường ở đoạn sông này thường xuất hiện trễ vài ngày so với rằm và mùng một.
Vì sao cuối năm triều lên cao nhất
Trong năm, mực nước triều không đều. Vào các tháng cuối năm âm lịch, nhiều yếu tố cộng lại: vị trí tương đối của mặt trăng, mặt trời và trái đất làm biên độ triều lớn hơn; gió mùa đông bắc thổi mạnh đẩy nước biển dồn vào bờ; lượng nước từ thượng nguồn sau mùa mưa vẫn còn lớn. Kết quả là những đợt triều cường cao nhất trong năm thường rơi vào khoảng tháng 9 đến tháng 12 âm lịch.
Ngoài ra còn một mùa triều cường phụ vào khoảng giữa năm, thường thấp hơn. Mùa mưa ở thành phố kéo dài từ khoảng tháng 5 đến tháng 11 dương lịch, nên cuối mùa mưa trùng với đầu mùa triều cường cao, đây là giai đoạn nguy cơ ngập lớn nhất vì mưa và triều cùng lúc.
Qua nhiều năm, các đơn vị đo đạc ghi nhận đỉnh triều có xu hướng cao dần. Các nguyên nhân thường được nhắc tới gồm biến đổi khí hậu làm nước biển dâng, sụt lún mặt đất ở nhiều khu của thành phố, và thay đổi lòng sông. Mức độ đóng góp của từng nguyên nhân vẫn đang được nghiên cứu; điều chắc chắn là người sống ven sông cần chuẩn bị cho các đỉnh triều ngày càng cao.
Vì sao một số đoạn đường ở Thảo Điền ngập, đoạn khác thì không
Cao độ mặt đất. Những đoạn đường chạy trên nền ruộng cũ hoặc gần sông có cao độ thấp hơn. Khi mực nước sông vượt cao độ mặt đường hoặc miệng cống, nước sẽ tràn lên. Đường đã được nâng cao trong các lần sửa chữa ít ngập hơn, nhưng có khi lại khiến nhà hai bên trở nên thấp hơn mặt đường.
Nước đi ngược qua cống. Hệ thống thoát nước đổ ra sông. Khi triều lên cao hơn miệng xả, nếu không có van một chiều hoặc van không kín, nước sông theo cống chảy ngược lên mặt đường, kể cả khi trời không mưa. Đây là kiểu ngập "trời nắng mà đường vẫn có nước" rất đặc trưng vùng ven sông.
Bờ không kín. Bờ sông trong khu gồm nhiều đoạn kè riêng của từng lô đất, chiều cao không đều, có chỗ trũng hoặc có lối mở ra sông. Nước triều cao có thể tràn qua những chỗ này vào đường và nhà.
Mưa lớn gặp triều cao. Khi mưa lớn đúng lúc triều lên, nước mưa không thoát được ra sông vì miệng xả đang ngập. Nước dồn lại trên mặt đường cho tới khi triều rút. Đây là tình huống ngập nặng nhất và cũng khó đoán nhất vì phụ thuộc giờ mưa.
Theo dõi triều cường: các bước đơn giản
Không cần là chuyên gia, bạn vẫn có thể chủ động trước mỗi đợt triều với vài thói quen:
- Ghi nhớ ngày rằm, mùng một âm lịch trong các tháng cuối năm. Đỉnh triều thường rơi vào khoảng một đến ba ngày sau các ngày này.
- Đọc bản tin dự báo thuỷ văn của cơ quan khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ. Bản tin thường nêu mực nước dự báo tại các trạm trên sông Sài Gòn như trạm Phú An và trên sông Nhà Bè, kèm thời điểm đỉnh triều.
- Đối chiếu với trải nghiệm của chính khu mình. Ghi lại những lần đường trước nhà ngập kèm mực nước dự báo hôm đó. Sau một mùa, bạn sẽ biết mức nào thì nhà mình bị ảnh hưởng.
- Xem giờ đỉnh triều để sắp xếp việc đi lại. Đỉnh triều thường kéo dài vài giờ; đi trước hoặc sau khoảng đó sẽ tránh được nước.
- Theo dõi dự báo mưa trong những ngày triều cường. Mưa lớn trùng đỉnh triều là kịch bản cần chuẩn bị nhiều nhất.
Mực nước dự báo tại trạm đo là mực nước sông, không phải độ sâu nước trên mặt đường. Mối liên hệ giữa hai con số phụ thuộc cao độ từng đoạn đường, nên kinh nghiệm quan sát tại chỗ là không thể thay thế.
Chuẩn bị trong nhà cho mùa nước lớn
Phần chọn và thuê nhà ở vùng hay ngập thuộc chuyên mục nhà ở của trang. Ở đây chỉ nêu những việc chung mà hộ ở gần sông hoặc trên đường trũng có thể làm:
- Kiểm tra cống thoát trong nhà và sân: nếu nước hay trào ngược từ phễu thu sàn, hỏi thợ về van một chiều cho đường thoát.
- Kê cao ổ cắm, thiết bị điện ở tầng trệt: ổ cắm sát sàn là điểm nguy hiểm khi nước vào nhà.
- Dời đồ quý, giấy tờ lên cao trước các đợt triều lớn, nhất là nhà có tầng trệt thấp hơn mặt đường.
- Chuẩn bị tấm chắn cửa: nhiều nhà dùng tấm chắn rời đặt vào khung cửa để chặn nước tràn từ đường vào trong những giờ đỉnh triều.
- Đưa xe lên chỗ cao trước giờ đỉnh triều; xe máy chết máy vì lội nước là chuyện rất thường gặp mùa này.
Nếu nhà có tầng hầm hoặc tầng trệt thấp, nên có phương án bơm nước dự phòng. Khi nước đã vào nhà, ngắt điện khu vực bị ngập trước khi dọn dẹp.
Đi đường trong ngày triều cường
Nước triều trên đường thường không sâu nhưng có thể che mất ổ gà, nắp cống hở, mép vỉa hè. Đi chậm, theo vệt xe đi trước, tránh sát mép đường là những nguyên tắc cơ bản. Với xe máy, giữ ga đều khi qua đoạn ngập, không dừng giữa chừng, và không cố vượt khi nước sâu tới ống xả.
Nước triều là nước sông, có thể lẫn rác và chất bẩn từ cống. Sau khi lội nước, nên rửa chân tay, nhất là khi có vết xước. Trẻ em không nên chơi nghịch trong nước ngập trên đường.
Người đi bộ cần để ý xe chạy nhanh hắt nước. Nếu có thể, chọn đi trước hoặc sau giờ đỉnh triều. Với người mới đến khu, hỏi hàng xóm đoạn nào hay ngập là cách nhanh nhất để biết đường vòng.
Với xe hơi, nước ngập trên đường hẹp trong khu đặc biệt khó lường vì không thấy mép đường, rãnh thoát và bậc cổng nhà. Khi không chắc độ sâu, dừng lại quan sát xe khác hoặc đổi đường. Đừng chạy nhanh qua chỗ ngập vì sóng nước đẩy vào sân, vào cửa nhà hai bên, gây phiền cho người đang chống nước. Một chút nhường nhịn trong những giờ này giúp cả xóm dễ chịu hơn.
Phân biệt ngập do triều và ngập do mưa
Ngập do triều. Xảy ra theo lịch có thể đoán trước, kể cả khi trời nắng. Nước lên từ cống và từ phía sông, dâng từ từ, đạt mức cao nhất quanh giờ đỉnh triều rồi rút dần. Mực nước những ngày liền nhau tương đối giống nhau, thay đổi theo chu kỳ trăng.
Ngập do mưa. Xảy ra khi mưa lớn trong thời gian ngắn vượt khả năng tiêu thoát của cống. Nước dồn nhanh trên mặt đường, có thể rút khá nhanh sau khi tạnh mưa nếu triều đang thấp và cống thông.
Ngập kép. Mưa lớn trùng triều cao là trường hợp nặng nhất: nước mưa không thoát ra được vì sông đang cao, nước sông lại theo cống lên. Thời gian ngập kéo dài cho tới khi triều rút. Đây là kịch bản cần chú ý khi dự báo có mưa lớn vào những ngày triều cường.
Vì sao cần phân biệt. Ngập do triều đoán được nên chuẩn bị được: biết giờ để đi lại, kê đồ trước. Ngập do mưa khó đoán hơn, cần theo dõi thời tiết. Biết loại ngập giúp bạn phản ứng đúng, và khi phản ánh với chính quyền, mô tả đúng loại ngập giúp xác định đúng nguyên nhân, như cống tắc, van hỏng hay bờ thấp.
Triều cường và nhịp sống ven sông
Với người sống sát sông, triều cường không chỉ là chuyện ngập. Đó là những buổi chiều mặt sông dâng sát mép kè, gần như ngang tầm mắt người ngồi ở quán ven sông; là những buổi sáng nước ròng để lộ bãi bùn rộng, cua còng chạy, chim xuống kiếm ăn. Mặt sông đổi khác theo từng giờ, và những ai ở lâu đều quen đọc nó.
Các hoạt động trên sông cũng theo con nước. Thuyền nhỏ, ca nô, người chèo thuyền thể thao chọn giờ nước thuận; bến thuyền có cầu phao nổi lên xuống theo triều. Người câu cá ven bờ biết con cá ăn mạnh vào lúc nước đổi chiều. Những nhịp ấy làm cho đời sống ven sông có một chiếc đồng hồ thứ hai, bên cạnh đồng hồ trên tay.
Hiểu triều cũng giúp thưởng thức sông an toàn hơn. Những bậc thang xuống nước, bến nhỏ lúc triều cao trông gần và êm, nhưng khi nước rút nhanh, dòng chảy mạnh và bậc trơn bùn. Lời khuyên về an toàn ven sông được bàn kỹ ở một bài riêng trong chuyên mục này.
Câu hỏi thường gặp
Năm nay triều cường ở Thảo Điền cao nhất vào ngày nào?
Ngày cụ thể thay đổi theo từng năm. Cách ước lượng là xem các ngày rằm và mùng một âm lịch trong khoảng tháng 9 đến 12 âm lịch, rồi theo dõi bản tin dự báo thuỷ văn khu vực Nam Bộ để biết ngày và giờ đỉnh triều chính xác.
Triều cường ở Thảo Điền ngập bao lâu thì rút?
Ngập do triều thường kéo dài vài giờ quanh đỉnh triều, rồi rút theo con nước. Nếu kèm mưa lớn, thời gian ngập có thể dài hơn. Thời gian cụ thể tuỳ đoạn đường, cao độ và tình trạng cống thoát.
Có phải cả khu Thảo Điền đều ngập khi triều cường?
Không. Chỉ một số đoạn đường trũng, gần sông hoặc gần miệng cống xả mới hay bị ảnh hưởng. Nhiều con đường trong khu khô ráo cả mùa triều. Muốn biết chỗ nào hay ngập, hỏi người ở lâu năm là cách chắc nhất.
Trạm Phú An là gì và liên quan gì tới Thảo Điền?
Phú An là tên một trạm đo mực nước trên sông Sài Gòn, thường được dẫn trong bản tin dự báo triều cho khu vực thành phố. Vì cùng nằm trên sông Sài Gòn ở vùng hạ lưu, mực nước tại trạm này là chỉ dấu hữu ích để ước lượng mức triều ở đoạn Thảo Điền.
Mùa mưa và mùa triều cường có trùng nhau không?
Một phần. Mùa mưa thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 11 dương lịch, còn mùa triều cường cao rơi vào các tháng cuối năm âm lịch. Giai đoạn chồng lấn vào cuối mùa mưa là lúc nguy cơ ngập lớn nhất.
Triều cường có làm nước sông mặn hơn không?
Triều đưa nước từ phía biển vào sâu hơn, nên vào mùa khô, khi lượng nước ngọt từ thượng nguồn ít, độ mặn ở hạ lưu có thể tăng. Ở đoạn Thảo Điền, mức độ ảnh hưởng thay đổi theo năm và được cơ quan chuyên môn theo dõi.